«Kosova është Moira e identitetit tim»

Intervistë me historianin, filozofin dhe analistin Jon Leka. Bisedën e zhvilloi Mehmedali Jusufi, gazetar i televizioneve dhe mediave të ndryshme në Maqedoni. Intervista e marrë para një viti (04.2015) nuk u botua nga media ku ishte i angazhuar autori, për shkak të personit, respektivisht botëkuptimeve të të intervistuarit

Mehmedali Jusufi: Si e vlerësoni situatën më të fundit në Maqedoni?
Jon Leka: Eskaluese. Mjaftojnë disa incidente që situata të dalë jashtë kontrollit. Partitë e shumicës kryesore janë të bindura se pushtetin njëra tjetrës mund t’ia marrin vetëm nëpërmjet destabilizimit ose manupulimit masiv të votave. Kjo mënyrë sigurimit dhe menxhimit të qeverisjes dhe shtetit mund të ndez në dy apo tri legjislacione por jo më tepër. Dikur masat lodhen dhe rovoltohen. Vija e kuqe veçse është kapërcyer.
Partitë shqiptare kanë etabluar modelin e ngjitjes pas partisë fituese me kushtin e vetëm që të marrin disa ministri. Elektoratet e tyre distancohen dita ditës sa më tepër prej tyre. Atyre u është harxhuar çdo argument që do të arsyetonte ekzistencën e tyre. Përkundrazi: shumica e raporteve të huaja dhe vendore flasin për përkeqësime, diksriminime. Incidentet e fundit flasin për rritjen e frikës tek pushteti por edhe për tensionin, pasigurinë e madhe brenda shoqërisë. Sa për anën shqiptare – pavarësisht luftës pozitë opozitë – mendoj se ka radhur koha që të mendohet në strategji konkrete rreth daljes nga kjo situatë. Është kohë që kërkon një mobilizim të elitave intelektuale, profesionale deri tani të papërfshira në procesin e dështimit disadekadësh politik.

MJ: Ajo në Kosovë çfar është, ktu spontanisht lind pyejtja u shohim më shumë te mediumet në Kosovë, ka ndonjë arsye të veçantë?
JL: Situata në Kosovë ngjason në shumë drejtime me këtë të Maqedonisë: Edhe atje ekziston një problem ndëretnik që mund të eskalojë situatën saherë që t’i konvenojë Serbisë. Po si në Maqedoni edhe atje korruspioni ka përlarë gjithçka që mund të quhet politike. Me një dallim esencial: atje funksionon demokracia bazike. Pushtetet e këqija janë edhe rezultat i votës së gabuar e jo kushtimisht asaj të blerë me 20 euro ose të manipuluar (listat e Gruveskit nëpër firma dhe korruptimi i votuesve me para). Megjithatë, për shkak të omniprezencës së faktorit ndërkombëtar Kosova nuk gjendet përballë ndonjë rreziku zhbërjeje, siç ndodhet Maqedonia.
Pse më shumë në mediet e Kosovës? Që nga dalja e gazetës së parë private kosovare në perëndim unë jam i kyçur aktivisht në atë sferë. Edhe pse një kohë prej 5-6 vitesh kam shkruar më shumë për mediat e Tiranës dhe Shkupit, pastaj për t’u rikthyer sërish në mediat e Prishtinës. Shkruaj edhe në media gjermano- e frankofone por në ato të specializuara për art, kulturë dhe për histori të Evropës Juglindore. Pra në gazetari kam hy nëpërmjet Kosovës, po të mos ishte Kosova ndoshta as që do të isha gazetar e ndoshta do të kisha humbur kontaktin me sferën shqiptare, sepse ka 25 vite këtu ku jetoj që punoj, komunikoj, shkruaj në gjermanisht dhe frëngjisht, pra Kosova gjithmonë ka luajtur rolin e një Moire (perëndeshat mitologjike për ruajtjen e fatit të njerëzve) të identitetit tim të origjinës. Jam marrë me të më shumë, e njoh më mirë dhe kam miqtë atje që më kuptojnë shumë më lehtë se diku tjetër. Me një fjalë Kosova më ka mbajtur lidhur me origjinën, është atdheu im i shqipes, gazetarisë, miqve të vjetër e të rinj – dhe atë që në rininë time të hershme!

MJ: Si e shikoni procesin e gjithshqiptarëve në BE, duhet njëherë të bëhet bashkimi (referohem deklaratat e disa zyrtarëve) ose duhet pritur që në Bashkimin Evropian të ndodhë ai process?
JL:
Edhe po deshën shqiptarët të bashkohen nuk do ta bëjnë këtë asnjëherë pa pëlqimin e faktorit ndërkombëtar. Thirrjet aktuale në atë drejtim janë taktike; herë për ta trembur BE-në për shkak të njëanshmërisë së saj proserbe e herë për kalkulime të brendshme politike. Shqiptarët nuk janë naivë sa të shpallin bashkimin kështu duke rrezikuar izolimin e një shteti (pas bashkimit eventual) duke i pasur dy shtete, dy vota që peshojnë shumë më shumë se çdo matematikë tjetër politike. Në kuadër të politikës së rajoneve të Bashkimit Evropian dhe duke marrë në assistencë paragrafe të shumta të Kartë së OKB për të drejtat e Popujve shqiptarët do ta kenë fare të lehtë bashkimin e tyre juridik e politik. Ai ekonomik dhe kulturor si ashtu është në ndodhje e sipër. Zhurma në këtë drejtim më shumë shfrytëzohet si mbulim i problemeve akute se sa të jetë ndonjë aksion i menduar mirë.

MJ: Në rrjetet sociale keni pasur shumë debate reth identitetit, si e përceptoni ju identitetin tonë shqiptarë, ka idhtarë që shohin shumë identitete brenda trungut shqiptarë- veç është ai fetarë veç ai kombëtarë, madje juve u duhej të jepni sqarime edhe për identitetin tuajë personal?
JL: Identiteti individual postmodern është një mozaik fragmentesh të shumta që e përbëjnë atë. Shumica e fragmenteve si dija, ideologjia, religjioni, moda, ushqimi, tekonologjia etj. janë ose universale ose që kanë origjinë nga kultura e sfera tjera, pra nuk i përkojnë asaj të gjuhës, vendlindjes, kulturës së ngushtë tëndes, pra nuk ka sot, në këto kushte globalizimi dhe komunikimi hiperdigjital njeri me identitet kulturalisht specifik, origjinal, etnik. Ose mund të ketë asketë të tillë por që nuk më janë të njohur. Përtej këtyre mbetet gjuha e nënës, kujtesa, tradita dhe toposi i lindjes që janë si vija stabile dhe koherente vetëidentifikimi dhe shenjimi ekstern. I përkon lirisë dhe së drejtës së çdo invidi të priorizojë njërin nga këto fragmente si dominantin në prezantimin e tij. Dikush priorizon segmentin etnik, dikush atë fetar, dikush ndihet kozmopolit, dikujt i mjafton të përqëndrohet në humanitetin e tij. Gjitha këto variante vetidentifikimi dhe prezantimi janë të arsyeshme. Ajo çka nuk duhet të ndodhë është tendenca e njerëzve për t’ia imponuar versionin e vetë identitetar individual apo grupor me manipulime, falsifikime e imponime shoqërisë, masës. Ose ta keqpërdor atë atë që quhet identitet kolektiv për interesa personale, grupore ideologjike.
Në rrejtet sociale dhe media pati një rrëmujë kur unë ndrrova emrin tim nga Xhemal në Jon dhe ktheva mbiemrin ashtu siç janë thirrur parardhësit e mi deri në fund të shekullit 19. Deri pas luftës së dytë botërore në rajonet tona nuk ka ekzistuar mbiemri siç është sot. Gjersa tek sllavët janë përdorur patronimet (i biri/ e bija e babës – kjo është imituar edhe ndër pjesë të pakta shqiptare) dhe tek tjerët metronimet (i biri/ e bija e nenës) ndër viset shqiptare të Maqedonisë është përdorur emri i fisit në vend të mbiemrit (Zeqiri i Lekeve, Rusta i Stepeve, Gajuri i Doçeve, Delia i Gjonkeve). Në bazë të këtyre studimeve të mia onomastike e historike në arkivat turke, sllave austrohungareze dhe të tjera unë jam përpjekur t’i bie në gjurmë origjinës sime, thjeshtë nga kurreshtja për ta kuptuar faktin se pse shumica e bashkëvendësve të mi nuk kanë kujtesë gjeneratash dhe varresh. Në varret e fisit tim as Ahmeti nuk ekziston, gjithçka përfundon tek gjyshi im Qamili. Në dokumentet e bastisura kam mbrritur të mbledh plotë fakte rreth ekzistencës së Lekeve në Pollog dhe në shumë vise tjera shqiptare, pra nga ky motiv unë u riquajta Leka, duke dashur që t’i japë kontinuitetin një kolektivi, një fisi historik që quhet edhe ekziston edhe sot si i tillë. Emrin e ndrrova sepse nuk më pëlqente dhe nuk manifestonte asgjë nga identiteti im real dhe nuk më pëlqente. Nëse unë duhet të identifikohem kombësisht e sipas origjinës nga jam atëherë do të zgjedh gjjuhën e nënës dhe një shenjë nga ato vise; kështu u quajta shqip dhe me emrin e detit Jon dhe me mbeimrin e fisit që ekziston aq sa dokumentohet, me shekuj. Asgjë më shumë. Reagimi qe sepse njerëzit e fetarizuan pa të drejtë aktin tim.

MJ: Çfar vlersimi keni për nacionalizmin shqiptarë përballë atij ballkanik?
JL: Si term nacionalizmi në gjuhën dhe konform kulturës shqiptare nuk duhet asnjëherë të përdoret pa atributet kualifikuese: pra kur flitet shqip duhet që gjithmonë të bëhet e qartë se a e ke fjalën për nacionalizmin negativ apo për atë pozitiv.
Në aspektin teorik nacionalizmi negativ (ekspandues) shqiptar as që ekziston. Çka dokumentohet janë vetëm eufortitë folklorike në faza të ndryshme që kualifikohen si të tilla, por që mbeten gjithmonë brenda zonës verbale, politikës së ditës dhe aksioneve afatshkurtëra. Nuk ekzistojnë elaborate, strategji, histori, doktrina siç ekzistojnë tek grekët, serbët, bullgarët e të tjerëve të cilat përveç madhërimit, glorifikimit dhe hyjnëzimit të kombit të tyre kërkojnë edhe tokat e tjerëve, kërkojnë sundim mbi tjerët. Shqiptarët janë ngritur si komb pa këto vese, jo se nuk do të ishin bërë të njëjtë, por kanë pasur hall tjetër; çlirimin, sigurimin e lirisë dhe ekzistencës. Për këtë arsye tek shqiptarët ekziston – nëse po – nacionalizmi pozitiv si i dokemntuar e ai negativ jo. Dhe shumë mirë kështu.

MJ: Aty ku punoni cfarë raporte keni në botën akademike?
JL: Natyrisht. Unë ligjëroj nëpër institute të ndryshme Historinë e Evropës Juglindore dhe jam i angazhuar si ekspert edhe në organizma të ndryshme evropiane që merren me proceset politike, historike e aktuale të asaj zone. Bota akademike është ajo e fakteve prandaj edhe keqkuptimet janë të izoluara, dominon debati, diskursi dhe kritika intelektuale, kështu që raportet mund t’i kesh vetëm të tilla, konstruktive.

MJ: Thuhet në kohë të globalizimit zbehet pjesë e identitetit tone në favor të një etike ose një procesi të tërë njerzimit?
JL: Përkundrazi studime të shumta të bëra kohëve të fundit rreth globalizimit argumentojnë një trend krejtësisht tjetër: sa më shumë pa kufinj, sa më shumë globalizim aq më shumë njerëz kthehen në ishujt e tyre lokalë. Ky proces është krejt i natyrshëm, sepse njeriu është qenie që nuk mund të jetojë në eter kulturor, identitar e topik, ai ka nevojë të kapet diku, të identifikohet me diçka. Një etikë universale për gjithë njerëzit, kulturat dhe etnitë është e pamundur dhe kushdo që e synon një doktrinë të tillë injoron rezultat e studimeve antropologjike, lufton kundër natyrës (e cila jeton nga diversiteti) dhe gjendet në një udhë kohëhumbëse. Humaniteti nuk mund të shndrrohesh në kompani rrobotësh njëdimensional. Ajo çka duhet të synohet e mbështetet janë rregullat koekzistenciale universale për një jetë humane në paqe.

MJ: Duam një vlersim tuajin për shkrimtarët shqiptarë në raportë me ato evropianë, ku qëndrojmë në raport me të tjerët?
JL: Dallimi qëndror ka karakter ekonomik: autori që shkruan në gjermanishte, anglishte, frengjishte apo spanishte shumë shpejtë depërton në botë dhe bëhet i suksesshëm, ndërsa autorët e gjuhëve të vogla e kanë shumë problem dhe u nevojitet asistencë për depërtim. Ndërsa shikuar nga aspekti kualitativ shqiptarët kanë disa autorë të formatit që mund të depërtonin në listat e bestsellerve, mirëpo për këtë arsye mezi ia del ndonjëri. Problemi tjetër i autorëve shqiptarë është tek përzgjedhja e temave: shumica e tyre mbeten në nahinë, provincën e tyre dhe kanë dro të shkruajnë për tema universale, me probleme që preokupojnë diksursin kontinental ose global. Megjithatë ka aktivitete që japin shpresa se edhe depërtimi mund të ecë, ndërsa bruto nuk dallojnë në raport me tjerët.

MJ: A ka xhelozi në mesin e krijuesve atje, Zvicër dhe ktu në ballkan?
JL: Xhelozia është veti individësh që kanë gabuar domenin ose e kamuflojnë atë, ngase nuk shkon krijues, intelektual, njeri që bashkëjeton me muzat dhe i shpirtërisht i vogël. Mendojë se aty ku shfaqet xhelozia, smira nuk mund të flasim për krijues në kuptimin e saktë të fjalës, por për të «vdekshëm normalë. E të tillë ka me shumicë».

MJ: A kemi ne shqiptarët mendimtar të kalibrit botrorë, a kemi ne një të tillë, a ka shqiptarë filozof në të shkuarën nese jo pse?
JL: Jo nuk kemi. Nuk kemi të atillë që kanë hyrë në historinë mendimit universal si prirës të ndonjë fushe të filozofisë. Branda sferës kulturore shqiptare ka të atillë që konsiderohen primatë në fusha të caktuara, por këtu mbyllet gardhi. Shpresojmë në gjeneratat e reja, sepse deri më tani edhe kushtet në të cilat kanë jetuar shqiptarët nuk kanë mundësuar më shumë.

MJ: Cilat janë vërejtjet që i bëni më shpesh për ballkanin, e cilat janë për Evropën?
JL: Ballkani duhet të emancipohet me atë demokraci, rend e ligjësi si shtetet e Evropës perëndimore. Kritika ime është më shumë zhgënjim se as që mund të flitet për një nisje serioze të shteteve në drejtim të instalimit të mendësisë paqësore, të mirëqenies dhe të ligjësisë, ka për tepër korrupsion, tepër mentalitet bjerrakohës, asgjë konkrete përveç korrupsionit. Evropa, respektivisht institucionet si BE dhe tjerat ende lëngojnë nga ai west-eurocentrizmi dhe çdo gjë masin nga kuti i konsumizmit, dija për pjesët tjera të kontinentit tkurret e trivializohet, duan ta rregullojnë në paqe kontinentin pa njohur de facto pjesët më të mëdha të tij. Kritikoj se Brukseli është shndrruar në një klub bankierësh dhe buraokratësh pa asnjë guxim e kapacitet për të realizuer përnjëmend idenë ma dhe të Evropës së Bashkuar.

Mehmedali Jusufi: Keni deklaruarë që një pjesë të jetes e keni kaluarë në burg, për çfar ju kanë akuzuar atëbotë?
Jon Leka: Unë kam qenë i dënuar me 6 vite burg përderisa kam qenë në shkollë të mesme. Pas vendimit të Republikës së Maqedonisë të instalojë paralelet e përziera në disfavor të gjuhës shqipe ne bojkotuam shkollat dhe organizuam demonstrata në Tetovë dhe merrnim pjesë gjithandej ku kishte trazira antishtetërore. Unë bashkë edhe me 9 të rinj tjerë u dënuam për kundërrevolucion, Kosovën Republikë dhe separatizëm. U liruam me amnestinë e përgjithshme. Por edhe para këtij dënimi më kanë arrestuar shpesh gjithandej Jugosllavisë si element armiqësor sepse i bëja probleme sistemit.

ESEISTIKË

BioInfo
Xhemal AHMETI ka lindur në Dobërdoll të Maqedonisë. Në moshën 18 vjeçare dënohet me 6 vjet burg na Jugosllavia e atëherëshme për kundërrevolucion dhe separatizëm. Shkollën e mesme e mbaron në Gostivar dhe Tetovë. Ka mbaruar (1992 – 2002) Historinë e Arteve, Teologjinë, Mediat, Antropologjinë Sociale, Historinë krahasuese dhe Filozofinë (në Belgjikë, Francë, Zvicër). Stdumet postdiplomike në Filozofi, Histori dhe Teologji (2002 – 2009) i ka mbaruar në Zvicër. Ka punuar si kryeredaktor i disa të përditshmeve shqiptare dhe si redaktor në gazeta zvicerane. Aktualisht ligjëron në Institute të ndryshme akademike Historinë e Evropës Juglindore, Filozofinë Antike dhe Historinë e Arteve. Merr pjesë në projekte të ndryshme shkencore që kanë të bëjnë me Historinë e Ballkanit dhe Mediat atje. Autor i disa veprave me prozë, ese, kritikë letrare dhe studimesh shkencore në gjermniashte, shqip dhe frengjisht.  Jeton në Bernë

Është lindur në Dobërdoll të Maqedonisë. Ka mbaruar (1992 – 2002) Historinë e Arteve, Teologjinë, Mediat, Antropologjinë Sociale, Historinë krahasuese dhe Filozofinë (në Belgjikë, Francë, Zvicër). Studimet postdiplomike në Filozofi dhe Histori (2002 – 2009) i ka mbaruar në Zvicër. Ka punuar si kryeredaktor i disa të përditshmeve shqiptare dhe si redaktor në gazeta zvicerane. Aktualisht ligjëron në Institute të ndryshme akademike Historinë e Evropës Juglindore, Filozofinë Antike dhe Historinë e Arteve. Merr pjesë në projekte të ndryshme shkencore që kanë të bëjnë me Historinë e Ballkanit dhe Mediat atje. Autor i disa veprave me prozë, ese, kritikë letrare dhe studimesh shkencore në gjermniashte, shqip dhe frengjisht. Që nga viti 1991 jeton në Bernë të Zvicrës.